RZEŹBY KAMIENNE
Monolity Tiwanaku: Ponce, Bennett i El Fraile
Trzy wykute w kamieniu olbrzymy dominują nad ruinami Tiwanaku i jego muzeami — co każdy z nich przedstawia, jak został odnaleziony i jakie znaczenie mogły mieć jego symbole dla twórców.
Zobacz wycieczki do Tiwanaku na GetYourGuide ↗Czytanie monolitu w Tiwanaku
Rzeźbiarze z Tiwanaku wykonali niewielką liczbę dużych, stojących kamiennych figur, każdą pokrytą od stóp do głów płaskorzeźbionymi symbolami — parami lask, kotowatymi drapieżnikami, kondorami, wężami i powtarzającymi się geometrycznymi pasami — zamiast dążyć do naturalistycznego portretu konkretnej osoby. Większość badaczy odczytuje te postacie jako władców, kapłanów lub istoty przodków ukazane w formalnych ceremonialnych szatach, a nie dosłowne podobizny realnych ludzi; ich rzeźbione powierzchnie funkcjonują niemal jak forma pisma, kodując status, urząd i religijną władzę we wspólnym języku wizualnym, zamiast rejestrować rysy twarzy czy historię życia jednej osoby.
Monolit Ponce
Stojąc wewnątrz Kalasasaya, Monolit Ponce ma około trzech metrów wysokości i jest powszechnie uznawany za najlepiej zachowaną z głównych rzeźb Tiwanaku – jego krawędzie i rysy twarzy wciąż pozostają ostre, mimo ponad tysiąca lat spędzonych na otwartej przestrzeni. Jego powierzchnia niesie gęstą, niemal kompletną wersję symbolicznego słownika Tiwanaku – podwójne berła przyciśnięte do piersi, szeroki zdobiony pas oraz pasma drobnych wyrzeźbionych postaci biegnące na całej długości ciała – co czyni go jednym z najczytelniejszych pojedynczych punktów odniesienia, jakimi posługują się archeolodzy, by dokładnie zrozumieć, w jaki sposób cywilizacja ta przedstawiała w kamieniu rangę, urząd i autorytet religijny.
Bennett Monolith
Największa z rzeźbionych figur Tiwanaku, mierząca ponad siedem metrów wysokości i ważąca szacunkowo około 20 ton, została wydobyta w 1932 roku przez amerykańskiego archeologa Wendella Bennetta, od którego dziś nosi nazwę, z wnętrza półpodziemnej świątyni, gdzie spoczywała przez wieki. Później przez kilka dekad była wystawiana publicznie na placu w La Paz, zanim ostatecznie powróciła do Tiwanaku. Obecnie stoi w tamtejszym Museo Lítico, gdzie jej prawdziwe rozmiary i głębia płaskorzeźby są znacznie łatwiejsze do docenienia z bliska, w zamkniętym pomieszczeniu, niż kiedykolwiek na zewnątrz.
El Fraile, „mnich”
Trzeci, mniejszy monolit nosi symbole podobne do tych na Monolicie Ponce, ale jest wyraźnie bardziej zwietrzały i mniej starannie wykończony, wykuty z bloku kamienia, w którym widoczne są dwa wyraźnie różne odcienie. Hiszpańscy kolonizatorzy nadali mu przydomek El Fraile — „mnich" — ponieważ jeden z wyrzeźbionych przedmiotów trzymanych w dłoniach odczytali jako kielich, a drugi jako berło, dopatrując się w nim zgrubnego podobieństwa do chrześcijańskiego duchownego trzymającego przedmioty liturgiczne. Nazwa przetrwała do dziś, mimo że nie ma ona absolutnie nic wspólnego z tym, co rzeźba pierwotnie oznaczała dla ludzi, którzy ją stworzyli.
Dlaczego monolity miały znaczenie
Umiejscowione celowo w obrębie Kalasasaya i półpodziemnej świątyni, monolity najprawdopodobniej stały w centrum publicznych ceremonii Tiwanaku — stanowiąc punkty centralne rytualnych ofiar, uroczystych zgromadzeń czy kultu przodków, a nie jedynie dekoracyjne tło rozproszone po całym stanowisku. Ich ustawienie, zwrócone w określonych kierunkach w obrębie tych starannie wytyczonych przestrzeni sakralnych, sugeruje, że zwiedzający mieli podchodzić do nich i oglądać je w zamierzonej kolejności, podążając ustaloną trasą przez święty okręg, a nie wędrując swobodnie — przewodnik na miejscu może oprowadzić Cię po tym, jak prawdopodobnie wyglądała ta zamierzona sekwencja.
Gdzie je teraz zobaczyć
Monolit Bennetta oraz kilka innych misternie rzeźbionych dzieł znajduje się obecnie pod dachem w muzeum Museo Lítico w Tiwanaku, chronionych przed warunkami atmosferycznymi, które już wcześniej zniszczyły wiele delikatnych detali na otwartym terenie. Monolit Ponce i El Fraile pozostają natomiast w swoim pierwotnym, zewnętrznym otoczeniu w obrębie samego Kalasasaya, wystawione na działanie słońca i mrozu, które ukształtowały resztę ruin. Pełne zwiedzanie oznacza zatem zobaczenie zarówno starannie zabezpieczonych eksponatów muzealnych, jak i zwietrzałych oryginałów, stojących mniej więcej dokładnie tam, gdzie zostały ustawione ponad tysiąc lat temu.